Goed voorbeeld doet goed volgen. Het lijkt het belangrijkste motto voor overheidsorganisaties die willen innoveren. Heeft gemeente A een succesvolle chatbot ingezet? Ze mogen overal komen laten zien wat 'ie kan, en bij voorkeur nemen andere gemeenten 'm zo direct mogelijk over. Heeft een publieke dienstverlener een goede doenvermogentoets ontwikkeld? Andere uitvoerders buitelen over elkaar om erop voort te bouwen. Maar liefst tweederde van alle overheidsinnovaties is gebaseerd op wat elders al werkt. Dat blijkt uit de Innovatie Barometer Overheid 2025.
Boudewijn
Maar datzelfde onderzoek laat ook iets anders zien. Bij slechts 16% van alle innovaties verandert de manier van werken echt. Bij 83% blijft alles bij het oude.
Kortom: overheidsorganisaties kopiëren massaal van elkaar. Maar ze kopiëren selectief. Of onvolledig, zo je wilt.
Want organisaties willen best innoveren. Maar niet veranderen.
Ze willen de tool, de interface. De beloofde efficiency. De kleinere teams. Maar niet de andere werkwijze. Niet de andere cultuur. Niet de processen die opvangen wat de tool niet kan. Niet de teams die complexe gevallen persoonlijk oppakken. Niet de tijd die professionals hebben om samen te werken.
Daar komt bij: zulke oplossingen kúnnen werken. Maar de vraag is: voor wie? Het rapport laat zien dat maar liefst 65% van alle innovaties geheel of grotendeels uit technologie bestaat. Dat is efficiënter, sneller, 24/7 beschikbaar. Heel fijn allemaal. Behalve als je er niet mee uit de voeten kunt. Bijvoorbeeld als jouw situatie complex is, en je specialistische hulp nodig hebt. Daar zijn zulke innovaties zelden tot nooit op ingericht.
Het probleem is dus eigenlijk: organisaties kopiëren de tool die werkt dankzij een bepaalde cultuur en bepaalde relaties. Plakken hem in een andere cultuur met andere relaties. En verbazen zich dat het niet werkt.
Erger nog: ze kopiëren precies die instrumenten die werken voor de groep die ze al goed bereiken. En bereiken steeds systematischer niet de groep die ze juist zouden moeten helpen.
Opschalen komt niet vaak voor – a blessing in disguise
Het rapport stelt: "Een aanpak waarbij de mogelijke opschaling al op voorhand onderdeel van het proces is, komt niet vaak voor." Dat wordt gezien als een gemiste kans.
Maar misschien is het op dit moment eerder een zegen.
Want organisaties kopiëren achteraf. Ze schalen op wat werkt. Maar ze begrijpen niet waarom het werkt. En dus schalen ze op zonder de randvoorwaarden mee te nemen die het werkend hielden.
Ze willen de voordelen van nieuwe systemen. Maar niet het loslaten van oude werkwijzen. Ze willen innoveren zonder te transformeren.
En dus optimaliseren ze processen die niet zijn ingericht op mensen die hulp nodig hebben. Ze maken het bestaande systeem sneller, slimmer, efficiënter, terwijl dat systeem is ontworpen voor mensen die zelfredzaam zijn. Niet voor mensen die hulp nodig hebben.
Het grotere geheel, oftewel de relaties, de cultuur, de tijd, de aandacht, de empathie – het is te duur. Te onduidelijk. Te moeilijk te kopiëren. Of te moeilijk te verantwoorden in een begroting die onder druk staat.
Het gevolg: organisaties schalen geen oplossingen op. Ze schalen een systeemfout op.
De vicieuze cirkel van best practices
Als iedereen elkaars 'best practices' kopieert, kopieert iedereen elkaars tekortkomingen.
Want veel instrumenten werken binnen een systeem dat is ontworpen voor zelfredzame burgers. Kopieer je dat instrument zonder het systeem te veranderen? Dan verscherp je de tweedeling.
Mensen die het systeem al snappen, worden nóg beter bediend. Maar de mensen voor wie het systeem niet werkt, raken nóg verder weg.
Wie dit rapport leest, kan makkelijk het gevoel krijgen dat de overheid goed bezig is. En dat ís natuurlijk ook vaak zo. Maar bij theRevolution maken we ons vooral zorgen. Als sociale innovatie echt zo'n ondergeschoven kindje is (innovaties gericht op interactie en communicatie met burgers zijn gedaald van 62% naar 37%), en als er vooral gemankeerde processen worden gedigitaliseerd – dan zijn we toch op de verkeerde weg?
Wij geloven dat je er niet komt met een snufje meer digitaal en een onsje minder processtap. Maar dat er een fundamentele verandering in houding, denken en werken nodig is. Veel organisaties zien dat ook al. Maar uit dit rapport blijkt nog niet dat dat ook omgezet wordt in actie.
Impact maken in maatschappelijke transities
Bij theRevolution geloven we in een overheid die continu in verbinding staat. Die werkt vanuit relaties in plaats van regels. We geloven dat zo'n overheid effectiever kan werken aan de grote opgaven. Aan een solide menselijk fundament (bestaanszekerheid, ontwikkeling/onderwijs, veilig opgroeien). Aan samen bouwen aan de maatschappij, mét de maatschappij. Aan het toekomstvast maken van zorg. En aan responsieve publieke diensten en inclusief, rechtvaardig beleid. Daar helpen we graag bij.
Een innovatievraagstuk verkennen? Mail of bel me voor een afspraak
Boudewijn Bugter
Adviseur & directeur Mail mij of bel 06 24 24 68 58